Sürdürülebilir Kalkınmada Yerel Yönetimler ve Yurtiçi Gelir Mobilizasyonu

Yurtiçi Gelir Mobilizasyonu (YGM), ülkenin kendi iç dinamiklerinden elde ettiği mali kaynakların toplanması ve kullanılmasıdır. Bugün, dünyada yoksulluk ve açlık içinde yaşayan insan sayısı beş yıl öncesine kıyasla arttı. Sosyal eşitsizlikler büyüyor. İklim krizine karşı mücadele de daha fazla finansman gerektiriyor. YGM, hükümetlere en güvenilir ve sürdürülebilir finansman kaynağını sağlayarak adil ve etkin sosyal harcamalar ve sürdürülebilir kalkınma sistemleri için mali alan oluşturuyor.

Sibel BÜLAY, [email protected]

Temmuz ayında İspanya’nın Sevilla kentinde düzenlenen Dördüncü Uluslararası Kalkınmanın Finansmanı Konferansı’nda (FFD4) Yuvarlak Masa Toplantıları yapıldı. Bu toplantıların ilkinde yerel yönetimleri yakından ilgilendiren yurtiçi gelir mobilizasyonu konusu ele alındı. “Yurtiçi Kamu Kaynaklarının Uyumlu Hale Getirilmesi ve Harekete Geçirilmesi” başlıklı toplantı; stratejik yönetişim, dijitalleşme ve inovasyon yoluyla yurtiçi kamu kaynaklarını Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’na (SKA) ulaşmak amacıyla harekete geçirme hedefini taşıdı.

Vergiler ve Sermaye Piyasaları

Katıldığım oturumlarda kalkınma finansmanının “vergiler” ve “sermaye piyasaları” olmak üzere iki kaynağına vurgu yapıldı. Oturumlarda öne çıkan görüşleri şu şekilde özetleyebiliriz:

• Sürdürülebilir kalkınmanın finansmanı için temel kaynağın yurtiçi gelir mobilizasyonu olduğu konusunda geniş bir fikir birliğine varıldı.
• Ülkeler, ilerici ve adil vergi reformlarına odaklanan somut stratejiler paylaştı. Aynı zamanda gelişmekte olan ülkelerin mali sistemlerini daha da güçlendirmek amacıyla kapasite geliştirme çabalarının artırılması çağrısında bulunuldu.
• Birçok konuşmacı daha kapsayıcı ve etkili bir uluslararası vergi mimarisinin desteklenmesi gerektiğini dile getirdi. Birleşmiş Milletler’in (BM) Uluslararası Vergi İşbirliği Çerçeve Sözleşmesi de bu ihtiyacı karşılamak üzere kuruldu.
• Süper zengin bireylerin vergilendirilmesi ve şeffaflığın sağlanması için çağrı yapıldı.
• Katılımcıların çoğu kamu harcamalarının SKA‘larla daha uyumlu hale getirilmesi gerektiğini belirtti. Sayıları 500’ün üzerinde olan kamu kalkınma bankalarının uzun vadeli sermayeyi harekete geçirme açısından kritik öneme sahip olduğu vurgulandı.

Sevilla Bildirisi ile Küresel Finansman Krizlerine Yanıt

Addis Vergi Girişimi (ATI), 2015 yılında, Etiyopya’nın başkenti Addis Ababa’da SKA’lara ulaşmak için ülkelerin YGM’lerini artırmalarına yardımcı olmak amacıyla başlatılmıştı. ATI’nin YGM konusundaki çalışmaları, adil ve etkin vergi sistemlerinin teşvik edilmesine odaklanıyor. Ülkelerin artan borç yükü ve mali alanın daralması gibi küresel finansman krizlerine yanıt geliştirmenin yanı sıra SKA’ları desteklemek için vergi sistemlerini güçlendirme taahhüdünün yenilenmesiyle, ATI Sevilla Konferansı’nda Yurtiçi Gelir Mobilizasyonuna İlişkin Sevilla Bildirisi yayımlandı.

Küreselleşmiş ekonomi, sermayenin ve servetin hareketliliğini kolaylaştırıyor. Vergi cennetleri ile küresel vergi arbitrajı, çok uluslu şirketlerin ve zengin bireylerin kâr ve varlıklarını daha düşük vergi oranlarına sahip bölgelere kaydırmalarına olanak tanıyor. Bu sorunlara çözüm üretmek amacıyla BM Uluslararası Vergi İşbirliği Çerçevesi oluşturuldu.  Bu girişim; yasa dışı finansal akışlarla mücadele etmeyi, küresel vergi adaletini sağlamayı, daha kapsayıcı ve etkili bir küresel vergi sistemi oluşturmayı hedefliyor. Böylelikle ATI’nin adil ve şeffaf vergi yönetimiyle kalkınma için gelir üretimi hedeflerini destekliyor.

SKA’lara Finansman Desteği

Hem ATI hem de BM Vergi İşbirliği Çerçevesi, SKA’ların finansmanını sağlamanın yanı sıra vergi sistemlerinin iyileştirilmesi yoluyla daha geniş kapsamlı sürdürülebilir kalkınmaya ulaşma ihtiyacından kaynaklanıyor. ATI’nin YGM çalışmaları, gelişmekte olan ülkelerin finansman ihtiyaçlarını karşılamalarına yönelik ilerliyor. BM Vergi İşbirliği Çerçevesi ise vergi kaçakçılığı ve gelir kaybını önlemeye yönelik uluslararası işbirliğini güçlendirmeyi hedefliyor. Her iki girişim de sürdürülebilir kalkınma için mevcut kaynakların artırılmasına katkıda bulunuyor.

Yurtiçi Gelir Mobilizasyonuna İlişkin Sevilla Bildirisi, ülkelerin mevcut zorlu küresel finansal ortamında iklim eylemini desteklemelerini ve SKA’lara ulaşmalarını sağlamak amacıyla vergi sistemlerini geliştirmeyi ve güçlendirmeyi hedefliyor. Bildiride dört temel eylem alanı belirtiliyor:

• Kapsayıcı ve hesap verebilir vergi sistemlerinin teşviki,
• Vergi politikalarının daha geniş kalkınma hedefleriyle uyumlu hale getirilmesi,
• Vergi sistemlerinin iyileştirilmesi yoluyla vatandaşlarla devlet arasındaki güven ilişkisinin güçlendirilmesi,
• YGM’i geliştirmek için işbirliğinin ve en iyi uygulamaların paylaşımının artırılması.

Krizlerle Mücadelede Yurtiçi Gelir Mobilizasyonu (YGM)

YGM, ülkenin kendi iç dinamiklerinden elde ettiği mali kaynakların toplanması ve kullanılmasıdır.

YGM’deki “gelir” ülkenin kendi sınırları içinde devlet faaliyetlerini, projelerini ve altyapı yatırımlarını finanse etmek amacıyla harekete geçirebileceği tüm mali kaynakları kapsıyor.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na göre, kamu geliri, kendi kanunlarına dayanarak toplanmış vergi, harç, fon kesintileri, paylar, benzeri gelirler, zam, faiz ve ceza gelirleri, kamu taşınır/taşınmazlarından elde edilen her türlü gelir, kamusal hizmet karşılığı elde edilen tüm gelirler, primli borçlanma gelirleri, sosyal güvenlik prim kesintileri, bağış ve yardımlar ile diğer bu kapsamdaki gelirleri içine alıyor. Bir diğer kaynak ise yurtiçi sermaye piyasalarından devlet tahvili gibi kamu borç araçlarının satılmasıyla elde edilen finansal kaynaktır.

Sosyal Eşitsizlikler Büyüyor

Bugün, dünyada yoksulluk ve açlık içinde yaşayan insan sayısı beş yıl öncesine kıyasla arttı. Sosyal eşitsizlikler büyüyor. İklim krizine karşı mücadele de daha fazla finansman gerektiriyor. YGM, hükümetlere en güvenilir ve sürdürülebilir finansman kaynağını sağlayarak adil ve etkin sosyal harcamalar ve sürdürülebilir kalkınma sistemleri için mali alan oluşturuyor. YGM, yerel yönetimlerin kendi kalkınma önceliklerini finanse ederek sürdürülebilir ve kapsayıcı büyümeye yatırım yapılmasını sağlıyor. YGM ile altyapıya yatırım; krizlere yanıt; vatandaşlara yönelik sağlık, eğitim, ulaşım gibi kamu hizmetlerini finanse etmenin yanı sıra sosyal güvenceyi güçlendirerek en kırılgan grupların korunması; toplumsal uyumu güçlendirerek dirençli, kapsayıcı ve ileriye dönük toplumlar inşa edilmesi de mümkün. YGM, hükümetin kamu harcamalarını finanse etmek için başvurduğu en temel kaynaklardan biri.

Hükümetlerin Önceliklerini Eyleme Dönüştürme Aracı: Vergiler

Devletlerin en önemli finansal aracı ve YGM’nin en önemli, güvenilir, öngörülebilir ve uzun vadeli finansman kaynağı vergilerdir. Vergiler, hükümetlerin önceliklerini eyleme dönüştürme aracıdır. Vergi sistemleri ise kamu güvenini artırmakla birlikte verimli, etkili ve adil olmalıdır.  Şeffaf ve etkili vergi yönetimi, vatandaşlarda vergilerin sosyal adalet temelinde (altyapıya yatırım, krizlere müdahale ve halk için hizmet sunumu gibi amaçlarla) kullanılacağına dair güven oluşturur.

Dünya Bankası ile OECD’nin araştırmaları vergi politikaları ve yönetimine (örneğin e-beyanname gibi dijital sistemler) yapılan yatırımların ciddi gelir artışları sağlayabileceğini gösteriyor. Son araştırmalar da vergi/GSYH oranının %11-15’e ulaştığında mali yönetimin iyileştiğini, yönetim kapasitesinin arttığını, hukuk kurumlarının güçlendiğini, daha yüksek ve sürdürülebilir ekonomik büyüme ve direnç sağlandığını gösteriyor. Bu oranın sağlanması, özel sektörde güven oluşturarak kamu projelerine yatırım yapılmasını ve istihdam yaratılmasını teşvik ediyor.

Öte yandan vergi kaçakçılığı ve vergiden kaçınma, vergi toplama konusunda karşılaşılan ciddi sorunlardan. ATI ve BM’nin vergi kaçakçılığı ve vergiden kaçınmayla mücadele girişimleri bu açıdan kritik öneme sahip. Çok uluslu şirketlerin ülke bazında raporlama yapması, yasa dışı mali akışlar ve kara para aklama ile mücadelenin yanı sıra vergi cennetlerinin kapatılması da bu girişimlerden bazıları.

Vergiler yalnızca gelirle ilgili değil, aynı zamanda yönetime güven, adalet ve uzun vadeli istikrarla da ilgili. Şeffaf, etkili, hesap verebilir ve adil vergi toplama, YGM’yi artırdığından yerel yönetimlerin sürdürülebilir kalkınmayı gerçekleştirmeleri açısından çok önemli.