Dünyanın sağlığı bozuldu. Dünya akciğerlerini kaybetti. Mevcut haliyle, yetersiz su içmeye devam ederse dünya böbreklerini de kaybedecek. Düzensiz, kalitesiz, sağlıksız beslenme alışkanlıkları ve diğer kötü alışkanlıklarıyla birlikte çoklu organ yetersizliği baş gösterebilir. Dünya yas içinde. Ekolojik yas düzeyi yükseldi. Dünya yaş almaya devam ediyor ve çeşitli fonksiyonları azaldı ve yeti yitimi baş gösteriyor.

Prof. Dr. E. Didem EVCİ KİRAZ, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı AD. Öğretim Üyesi, Disiplinlerarası Çevre Sağlığı Anabilim Dalı Başkanı

Afet(sizlik) Mümkün mü?

Dünyada yürütülen tüm çalışmalar afetler için ortak bir yorumda birleşir: “Tehlikeyi bilmek yetmez, riskin farkında olmak hayat kurtarır”. Önlenebilir nedenlerle ölmeden, kaliteli ve uzun yaşam için “risk almak” gibi bir yaklaşım uygun değildir. Risk almak, ölüm ve kalım tercihi yapmak anlamına gelir.

Afetlerle ilgili kurum ve kuruluşlardan bazı alıntılara bakalım:

Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO)’ne göre, “Tüm erken uyarı sistemleri, risk altındaki insanların hayatlarını, geçim kaynaklarını ve varlıklarını kurtarmak ve korumak için erken harekete geçmeyi amaçlar. Bir afetin neden olduğu hasar, 24 saat içinde erken uyarı verilirse %30 oranında azaltılabilir.”

Birleşmiş Milletler (BM) Afet Riskini Azaltma Ofisi (UNDRR)’ne göre, “Tüm risk azaltma ve iklim değişikliğine uyum önlemleri arasında, erken uyarı ve erken eylem, afet ölümlerini ve kayıplarını azaltmak için en iyi kanıtlanmış ve uygun maliyetli yöntemlerden biri olarak öne çıkmaktadır. İnsan merkezli, uçtan uca, birden fazla tehlikeye odaklı (çoklu tehlike) erken uyarı sistemleri, iyi hazırlanmış ve test edilmiş erken eylemi tetikleyerek insanlara, varlıklara ve geçim kaynaklarına verilen zararı en aza indirmeye yardımcı olabilir.”

BM Çevre Programı (UNEP)’na göre, “Herkes İçin Erken Uyarılar girişimi (EW4All), BM Genel Sekreteri tarafından Kasım 2022’de COP27’de başlatıldı. Girişim, 2027 yılı sonuna kadar tüm dünyanın bir erken uyarı sistemi kapsamına alınması çağrısında bulunuyor. EW4All, WMO ve UNDRR tarafından ortaklaşa yönetilmektedir. UNEP, girişim kapsamındaki uygulama ortaklarından biridir.”

Üç alıntıdan çıkarılabilecek eve götür mesajları nelerdir?

• Afete hazırlıklı olmak
• Afetlerin geçmişte sık yaşandığı ve uzmanlar tarafından yapılan risk analizleri ile doğrulandığı, raporlandığı bölgeler, şehirler, alanlarda yaşamak için yaşamı riske göre düzenlemek şarttır.
• Afette erken uyarı bilimsel, idari, yönetsel erken uyarı modelleriyle bilgilendirilmiş “sosyal ağlarla erken uyarı”yla güçlendirilmelidir.
• Afetlere yönelik “Herkes için Erken Uyarı” modellerinin son alıcısı bireyler olmalıdır. Bireyler bireyleri, komşu komşusunu, diğer yaşam dostlarını, ağaçlarını, bitkilerini, yapılarını, araçlarını, hizmet ve sistemlerini, tüm çevresini uyarma sorumluluğuna ve eğitimine sahip olmalıdır.

Afetle Yetersiz Koşullarda Yüz Yüze Gelmek

Yaşamakta olduğumuz afet fırtınasında elde edilen acı, sindirmesi zor, çaresizlikle sonuçlanan deneyimler yanı sıra başarılı müdahaleler de geleceğe miras kalacak. Yetersiz ve yeterli olma düzeyleri analiz edilip değerlendirilmekte ve/veya değerlendirilecektir. Bunlar raporlanmalı ama rapor olarak kalmamalıdır. Rapor hazırlanırken eksikler giderilmeye başlanmalı, hatta rapor bitmeden tüm yetersizlikler ortadan kaldırılmış olmalıdır. Çünkü yeni bir afet kapıda olabilir.

Örneğin; yangınlar tehlike, etki, etkilenebilirlik analizleri yapılmadığı için ve maruz kalacak nüfuslara uyarı ve müdahale geciktiği için büyümüş, can almış ve hâlâ sürmekteyse; hızla gerçek risk analizi ve yönetimi yöntemlerine geçilmesi gerekir. Sadece yangının ateşi değil, yangında ortaya çıkan “süper kirleticiler” yangına komşu veya komşu olmayan her bölgeyi etkilemektedir. Rüzgar yangının gücünü artırırken süper kirleticilerin sınırları aşarak tüm küreye yayılmasına neden olmaktadır.

Küresel Risk Raporu 2025’e göre; atmosferde daha kısa süre kalan ancak etkileri çok daha büyük olan süper kirleticiler (başlıcaları siyah karbon, metan, hidroflorokarbonlar (HFC’ler) ve troposferik ozon) küresel ısınmanın kısa vadeli etkilerinin %45’ine kadarından sorumlu tutulabilir. Yani, süper kirleticiler hem hava kalitesini bozmakta hem de iklim değişikliğinin hızını artırmaktadır. Partiküler maddelerin (yangınla çoğalan ve dağılan küller, tozlar vd.) içeriğindeki bileşenlerle birlikte süper kirleticiler insan, hayvan, bitki ve tüm yaşam döngüleri için büyük bir sağlık sorunu haline dönüşmektedir. Yangın raporlarında sağlık yükü bölümü var mı? Yoksa hızla eklenmelidir. Bu rapora göre geleceğin sağlık ekonomisi yapılandırılmalıdır.

Küresel Risk Raporu 2025’de “süper yaşlanan toplumlar” vurgusu vardır. Süper yaşlanan toplumlar yanmış, çorak, susuz, kurak, aşırı yağışlı, günü gününü tutmayan aşırı hava olaylarıyla sürekli etki altında, yükselen denizlerle su altında kalan ülkelerinden uzakta, aşırı sıcak-soğuk hava dalgaları nedeniyle göç ettiği yeni yaşam alanlarında nasıl yaşayacaklar? Afetler öncesi sağlık güvenceleri, iklime duyarlı sağlık sigortaları, yaşlı dostu iklim değişikliği ve sağlık, afet erken uyarı sistemleri gibi yaşlı merkezli iklim değişikliği ve afete dirençli, uyumlu sistemler hızla ele alınmalıdır.

Kürenin Sağlığını Yeniden Yapılandırmak ve Geliştirmek

Dünyanın sağlığı bozuldu. Dünya akciğerlerini kaybetti. Mevcut haliyle, yetersiz su içmeye devam ederse dünya böbreklerini de kaybedecek. Düzensiz, kalitesiz, sağlıksız beslenme alışkanlıkları ve diğer kötü alışkanlıklarıyla birlikte çoklu organ yetersizliği baş gösterebilir. Dünya yas içinde. Ekolojik yas düzeyi yükseldi. Dünya yaş almaya devam ediyor ve çeşitli fonksiyonları azaldı ve yeti yitimi baş gösteriyor.

Dünya için “Süper Doktor” Aranıyor!

Küre ve hatta gezegen sağlığı için bir araya gelen gruplar, Gezegenin sağlık karnesini sürekli takip ediyorlar. Gezegen Sağlığı İttifakı adıyla anılan gruplar kendilerini “Dünya’nın doğal sistemlerindeki insan bozulmalarının insan sağlığı ve dünyadaki tüm yaşam üzerindeki etkilerini analiz etmeye ve ele almaya odaklanan, çözüm odaklı, disiplinler arası bir alan ve sosyal hareket” olarak tanımlıyorlar.

Gezegen Sağlığı Karnesi sağlık alanındaki eğitim kurumlarının çevresel duyarlılığını değerlendirmek amacıyla geliştirilen öğrenci merkezli, metrik tabanlı bir araç. İlk kez 2019 yılında, Kaliforniya Üniversitesi San Francisco Tıp Fakültesi’nden bir grup tıp öğrencisi tarafından kurumsal savunuculuk hedefiyle tasarlanmış. Karnede, sağlık alanında eğitim veren okullar beş temel alanda inceleniyor:

• Müfredata gezegen sağlığı entegrasyonu,
• Sağlık ve çevre ekseninde disiplinler arası araştırma çalışmaları,
• Toplumsal katılım ve savunuculuk faaliyetleri,
• Öğrencilerin liderliğinde yürütülen projelere kurumsal destek,
• Kampüs genelinde sürdürülebilirlik uygulamaları.

Türkiye’de bazı tıp fakülteleri bu girişime aktif olarak katılım gösteriyor: Ege Üniversitesi, Acıbadem, Ankara, Çukurova, Hacettepe, Karadeniz Teknik ve Ondokuz Mayıs Üniversitesi.

Bu ve bunun gibi girişimler geleceğin afetleri için eğitimli insan gücü anlamına geliyor. Bu makalemde de tekrar etmek istiyorum: “Geleceğin liderleri halk sağlığı bakış açısına sahip olmaldırlar”. Sağlık ortak dil olmadığı sürece, sağlığın tüm sektörlerin varlık nedeni olduğu bilinmedikçe ne kadar büyük uzmanlar, yöneticiler, karar vericiler olsa da yaratılan ürünler, politikalar, sistemler, yaşam alanları vd. işlevsiz kalacaktır.

Örneğin yangın:

• Yeşil alanlar, ormanlar insanların erişebildiği yerlerde, sağlıklı ve güvende olabilecekleri ortamlar olmalıdır.
• İnsan eliyle inşa edilen yeşil alanlar ve/veya ormanlar her türlü tehlikeye yönelik riskler yönünden hazırlıklı hale getirilmeden kullanıma açılmamalıdır.
• Kullanıma açılmasıyla birlikte tehlikenin görülme olasılığına yönelik senaryolar çerçevesinde, her an müdahale yapmaya hazır yönetim iş başında olmalıdır.
• Kullanılsa da kullanılmasa da dünyanın akciğerlerinin sağlığından herkes sorumludur.
• Müdahale anında, zamanında, yerinde, hızla, öncelikli olarak müdahaleyi bilen ve bu konuda uzman kişiler, ekipmanlar, sistemler, hizmetler vd. iş başında olmalıdır.
• Etkilenme düzeyine göre tüm nüfuslar olay yerinden uzaklaştırılmalıdır.
• Yangın sadece söndürülmesi gereken bir alev topu değildir; küle dönmüş hayatlar ve bu küllerin etkileriyle, çok uzun erimli yeniden hayata kazandırma faaliyetlerine ihtiyaç duyan bir süreçtir.
• Sağlıklı, güvenli ve yangına dirençli yeşil alanlar, ormanlar insanların erişebildiği yerlerde, sağlıklı ve güvende olabilecekleri ortamlar olmalıdır.

Hepimiz için Erken Uyarı

Bu yıl iklim değişikliğinin olumsuz etkileri açısından en zorlu yıl.

Bu yıl çoklu afetler açısından en zorlu yıl.

2026 da, 2027 de, 2028 de… böyle olacak.

Bilimsel kanıtlarımızı şapka yapalım, deneyimlerimizi ayağımıza çizme olarak geçirip, sahadaki gerçeklerle yoğurulmuş bilgileri olaylara hazırlıklı olma erken uyarıları olarak mahalle eğitimleri aracılığıyla yaymaya başlayalım.

Geçmiş olsun, bir daha olmasın.